TRYBUNAŁ SPRAWIEDLIWOŚCI UNII EUROPEJSKIEJ

Spiegel Online
C-516/17

WYROK WIELKIEJ IZBY TSUE
z dnia 29-07-2019 r.
EU:C:2019:625
przedmiot:

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym (art. 267 TFUE) dotyczący wykładni art. 5 ust. 3 lit. c) i d) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (dalej: „dyrektywa 2001/29”), złożony przez Bundesgerichtshof (Federalny Trybunał Sprawiedliwości Niemiec)

rostrzygnięcie:

Czy ustanowione w art. 11 karty wolność informacji i wolność prasy mogą uzasadniać, poza wyjątkami i ograniczeniami przewidzianymi w art. 5 ust. 2 i 3 dyrektywy 2001/29, odstępstwo od wyłącznych praw autorów do zwielokrotniania i publicznego udostępniania utworów, o których mowa, odpowiednio, w art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 wspomnianej dyrektywy?

Przepisy art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i art. 5 ust 3 lit. d) dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym należy interpretować w ten sposób, że nie stanowią one środków pełnej harmonizacji zakresu wyjątków lub ograniczeń, które zawierają.

Czy ustanowione w art. 11 karty wolność informacji i wolność prasy mogą uzasadniać, poza wyjątkami i ograniczeniami przewidzianymi w art. 5 ust. 2 i 3 dyrektywy 2001/29, odstępstwo od wyłącznych praw autorów do zwielokrotniania i publicznego udostępniania utworów, o których mowa, odpowiednio, w art. 2 lit. a) i art. 3 ust. 1 wspomnianej dyrektywy?

Ustanowiona w art. 11 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej wolność informacji i wolność prasy nie może uzasadniać, poza wyjątkami i ograniczeniami przewidzianymi w art. 5 ust. 2 i 3 dyrektywy 2001/29, odstępstwa od wyłącznych praw autorów do zwielokrotniania i publicznego udostępniania utworów, o których mowa, odpowiednio, w art. 2 lit. a) i w art. 3 ust. 1 tej dyrektywy.

Czy w ramach wyważenia, jakiego sąd krajowy powinien dokonać pomiędzy z jednej strony prawami wyłącznymi autora, o których mowa w art. 2 lit. a) i w art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29, a z drugiej strony prawami użytkowników przedmiotów objętych ochroną, o których mowa w stanowiących odstępstwo przepisach art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i w art. 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29, sąd krajowy może odejść od ścisłej wykładni tych ostatnich przepisów na korzyść ich wykładni, która uwzględniałaby w pełni konieczność poszanowania zagwarantowanej w art. 11 karty wolności wypowiedzi i informacji?

W ramach wyważenia, jakiego sąd krajowy powinien w świetle wszystkich okoliczności konkretnej sprawy dokonać pomiędzy z jednej strony prawami wyłącznymi autora, o których mowa w art. 2 lit. a) i w art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29, a z drugiej strony prawami użytkowników przedmiotów objętych ochroną, o których mowa w art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i w art. 5 ust. 3 lit. d) tej dyrektywy, powinien on oprzeć się na wykładni tych przepisów, która, uwzględniając ich brzmienie i zachowując ich skuteczność (effet utile), jest w pełni zgodna z zagwarantowanymi w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej prawami podstawowymi.

Czy art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który ogranicza stosowanie wyjątku lub ograniczenia przewidzianego w tym przepisie do przypadków, w których uprzednie ubieganie się o udzielenie zezwolenia na wykorzystanie utworu objętego ochroną do celów sporządzenia sprawozdania z aktualnych wydarzeń nie jest w rozsądny sposób możliwe?

Artykuł 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisowi krajowemu, który ogranicza stosowanie wyjątku lub ograniczenia przewidzianego w tym przepisie do przypadków, w których uprzednie ubieganie się o udzielenie zezwolenia na wykorzystanie utworu objętego ochroną do celów sporządzenia sprawozdania z aktualnych wydarzeń nie jest w rozsądny sposób możliwe.

Czy art. 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „cytowania”, o którym mowa w tym przepisie, obejmuje odesłanie na pośrednictwem hiperlinku do pliku dostępnego w sposób niezależny?

Artykuł 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że pojęcie „cytowania”, o którym mowa w tym przepisie, obejmuje odesłanie za pomocą hiperlinku do pliku dostępnego w sposób niezależny od głównego tekstu.

Czy art. 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, że utwór został już zgodnie z prawem podany do publicznej wiadomości, jeżeli w tej konkretnej postaci został już wcześniej opublikowany za zgodą autora?

Artykuł 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29 należy interpretować w ten sposób, iż utwór został już zgodnie z prawem podany do publicznej wiadomości, jeżeli w tej konkretnej postaci został już wcześniej opublikowany za zezwoleniem podmiotu praw autorskich lub też na podstawie niedobrowolnej licencji lub zezwolenia ustawowego.

stan faktyczny:

Volker Beck, niemiecki polityk należący do partii Zielonych i długoletni członek niemieckiego Bundestagu, jest autorem tekstu dotyczącego polityki karnej w zakresie przestępstw seksualnych wobec małoletnich. Tekst ten został opublikowany pod pseudonimem w formie artykułu w zbiorze z 1988 r. Na potrzeby tej publikacji wydawca zmienił tytuł manuskryptu i skrócił jedno z zawartych w nim zdań.

Pismem z dnia 5 maja 1988 r. V. Beck zwrócił się do wydawcy z żądaniem wyraźnego wskazania tej okoliczności przy publikacji tekstu. W kolejnych latach V. Beck, który był krytykowany za wypowiedzi zawarte w tym artykule, wielokrotnie wskazywał, że znaczenie jego tekstu zostało zmienione przez wydawcę. Najpóźniej w 1993 r. V. Beck całkowicie zdystansował się od treści wspomnianego artykułu.

W 2013 r. manuskrypt został odnaleziony w archiwum i przedstawiony w dniu 17 września 2013 r.  Beckowi, który wówczas kandydował w wyborach parlamentarnych w Niemczech. Następnego dnia V. Beck udostępnił ten manuskrypt różnym redakcjom prasowym, jako dowód na okoliczność, że został on zmieniony przez wydawcę. V. Beck nie zgodził się jednak na publikację manuskryptu oraz artykułu przez żadną z redakcji.

Niezależnie od powyższego V. Beck opublikował manuskrypt i artykuł na swojej własnej stronie internetowej, umieszczając na każdej stronie następującą uwagę: „Dystansuję się od tego artykułu. Volker Beck”.

Na stronach artykułu, opublikowanego w rozpatrywanym zbiorze, została ponadto umieszczona następująca wzmianka: „[publikacja] niniejszego tekstu nie była autoryzowana i została zafałszowana przez wydawcę wskutek swobodnej redakcji w podtytule i częściach tekstu”.

Spiegel Online (niemiecki internetowy portal informacyjny) w dniu 20 września 2013 r. opublikował artykuł, w którym wskazał, że wbrew podnoszonym przez V. Becka zarzutom istotna treść manuskryptu nie została zmieniona przez wydawcę, a zatem latami V. Beck wprowadzał w błąd opinię publiczną. Oprócz tego artykułu oryginalne wersje manuskryptu i artykułu opublikowanego w rozpatrywanym zbiorze były dostępne do pobierania za pośrednictwem hiperlinków.

V. Beck pozwał Spiegel Online przed Landgericht (sąd okręgowy), wskazując, że udostępnienie pełnych tekstów jego manuskryptu oraz opublikowanego artykułu na stronie internetowej Spiegel Online, uważa za naruszenie swego prawa autorskiego.

Landgericht uwzględnił powództwo V. Becka., w następstwie czego Spiegel Online, wniósł skargę kasacyjną do Federalnego Trybunału Sprawiedliwości Niemiec.

W tym kontekście sąd pytający zastanawia się, czy przepis, którego dotyczy pytanie pozostawia państwom członkowskim swobodę przy jego transpozycji. Zgodnie z orzecznictwem Bundesverfassungsgericht (Federalnego Trybunału Konstytucyjnego) przepisy prawa krajowego, które dokonują transpozycji dyrektywy Unii, należy oceniać zasadniczo nie w świetle praw podstawowych gwarantowanych przez ustawę zasadniczą Republiki Federalnej Niemiec, lecz wyłącznie w świetle praw podstawowych gwarantowanych przez prawo Unii, skoro dyrektywa ta nie pozostawia państwom członkowskim żadnego zakresu swobody przy jej transponowaniu.

W związku z wątpliwościami, jakie powziął na gruncie art. 5 ust. 3 lit. c) i d) dyrektywy 2001/29 Bundesgerichtshof postanowił on zwrócić się do TSUE z pytaniami prawnymi.

główne tezy:
  • Celem dyrektywy 2001/29 jest zharmonizowanie jedynie niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych, przy czym niektóre z jej przepisów ukazują ponadto wolę prawodawcy Unii, aby państwom członkowskim przyznać margines swobody przy wdrażaniu tego aktu.
  • Zakres swobody, jakim dysponują państwa członkowskie przy transpozycji do prawa krajowego wyjątku lub ograniczenia szczególnego, o którym mowa w art. 5 ust. 2 lub 3 dyrektywy 2001/29, należy oceniać odrębnie dla każdego przypadku, w szczególności w świetle brzmienia tego przepisu.
  • Zakres swobody państw członkowskich przy wdrażaniu wyjątków wymienionych w art. 5 ust. 3 lit. c) przypadek drugi i art. 5 ust. 3 lit. d) dyrektywy 2001/29 jest pod kilkoma względami ograniczony.
  • Zakres swobody, z którego korzystają państwa członkowskie w celu wprowadzenia w życie wyjątków i ograniczeń przewidzianych w art. 5 ust. 2 i 3 dyrektywy 2001/29, nie może być wykorzystywany dla podważenia celów tej dyrektywy, polegających na wprowadzeniu wysokiego poziomu ochrony na rzecz autorów i prawidłowym
  • Harmonizacja dokonana analizowaną dyrektywą ma na celu utrzymanie, i to zwłaszcza w środowisku cyfrowym, właściwej równowagi między interesem podmiotów praw autorskich i praw pokrewnych a ochroną interesów i praw podstawowych użytkowników przedmiotów chronionych – w szczególności ochroną ich wolności wypowiedzi i informacji, a także ochroną interesu ogólnego.
  • Wykładnia wyjątków i ograniczeń przewidzianych w art. 5 dyrektywy 2001/29 powinna pozwolić na zapewnienie ich skuteczności (effet utile) i przestrzeganie ich celu.
  • Zarówno względy jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości wskazują na to, że treść przepisu prawa Unii takiego jak art. 5 ust. 3 dyrektywy 2001/29, który nie zawiera żadnego wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich, należy interpretować w całej Unii przy uwzględnieniu wykładni autonomicznej i jednolitej.
  • Wobec braku w dyrektywie 2001/29 definicji „cytowania”, określenia znaczenia i zakresu tego słowa należy dokonać zgodnie z jego zwykłym znaczeniem w języku potocznym, przy jednoczesnym uwzględnieniu kontekstu, w którym zostało ono użyte, i celów uregulowania, którego jest częścią.
  • Użytkownik chronionego utworu, który zamierza powołać się na wyjątek dotyczący cytowania, musi koniecznie ustalić bezpośredni i ścisły związek między cytowanym utworem i własnymi rozważaniami, a tym samym umożliwić taką konfrontację intelektualną z utworem innej osoby.
  • Utwór lub część utworu zostały już zgodnie z prawem udostępnione publicznie, jeżeli zostały one udostępnione odbiorcom za zezwoleniem podmiotu praw autorskich lub też na podstawie niedobrowolnej licencji lub zezwolenia ustawowego.
opinia rzecznika generalnego:
powiązane sprawy:

  • Wyrok z dnia 26 lutego 2013 r., Melloni, C-399/11, EU:C:2013:107
  • Wyrok z dnia 26 lutego 2013 r., Åkerberg Fransson, C-617/10, EU:C:2013:105
  • Wyrok z dnia 5 marca 2015 r., Copydan Båndkopi, C-463/12, EU:C:2015:144
  • Wyrok z dnia 21 października 2010 r., Padawan, C-467/08, EU:C:2010:620
  • Wyrok z dnia 3 września 2014 r., Deckmyn i Vrijheidsfonds, C-201/13, EU:C:2014:2132
  • Wyrok z dnia 22 września 2016 r., Microsoft Mobile Sales International i in., C-110/15, EU:C:2016:717
  • Wyrok z dnia 6 lutego 2003 r., SENA, C-245/00, EU:C:2003:68
  • Wyrok z dnia 1 grudnia 2011 r., Painer, C-145/10, EU:C:2011:798
  • Wyrok z dnia 10 kwietnia 2014 r., ACI Adam i in., C-435/12, EU:C:2014:254
  • Wyrok z dnia 13 lutego 2014 r., Svensson i in., C-466/12, EU:C:2014:76

akty prawne:

Dyrektywa 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym (Dz.U. 2001, L 167, s. 10)

(https://eur-lex.europa.eu/dyrektywa2001/29…)

Art. 2 lit. a)

Państwa członkowskie przewidują wyłączne prawo do zezwalania [na zwielokrotnianie] lub zabraniania bezpośredniego lub pośredniego, tymczasowego lub stałego zwielokrotniania utworu, przy wykorzystaniu wszelkich środków i w jakiejkolwiek formie, w całości lub częściowo dla autorów – w odniesieniu do ich utworów.

Art. 3 ust. 1

Państwa członkowskie powinny zapewnić autorom wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania na jakiekolwiek publiczne udostępnianie ich utworów [zezwalania na jakiekolwiek publiczne udostępnianie ich utworów – lub zabraniania go], drogą przewodową lub bezprzewodową, włączając [w to] podawanie do publicznej wiadomości ich utworów w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie.

Art. 5 ust. 3 lit. c) i d) oraz ust. 5

3. Państwa członkowskie mogą przewidzieć wyjątki lub ograniczenia w odniesieniu do praw określonych w art. 2 i 3 w następujących przypadkach:

[…]

c) zwielokrotniania przez prasę, publicznego udostępniania utworów i podawania do publicznej wiadomości aktualnych artykułów na tematy gospodarcze, polityczne lub religijne oraz utworów nadawanych lub innych przedmiotów objętych ochroną tego samego rodzaju, chyba że korzystanie z nich zostało zastrzeżone [o ile korzystanie z nich nie zostało zastrzeżone] i o ile zostanie wskazane źródło, włączając [w tym] nazwisko autora, lub korzystani[a] z utworów lub innych przedmiotów objętych ochroną w powiązaniu ze złożeniem sprawozdania o aktualnych wydarzeniach, w granicach uzasadnionych celem informacji, o ile zostanie podane źródło, łącznie z nazwiskiem autora, poza przypadkami, w których okaże się to niemożliwe;

d) cytowania do celów takich jak słowa krytyki lub recenzje, o ile dotyczy ono utworu lub innego przedmiotu objętego ochroną, który został już prawnie [zgodnie z prawem] podany do publicznej wiadomości, o ile zostanie podane źródło, łącznie z nazwiskiem autora, poza przypadkami, w których okaże się to niemożliwe, oraz o ile korzystanie [to] odbywa się zgodnie z uczciwymi praktykami i w rozmiarze usprawiedliwionym przez szczególny cel;

[…]

5. Wyjątki i ograniczenia przewidziane w ust. 1, 2, 3 i 4 powinny być stosowane tylko w niektórych szczególnych przypadkach, które nie naruszają normalnego wykorzystania dzieła lub innego przedmiotu objętego ochroną ani nie powodują nieuzasadnionej szkody dla [nie naruszają w nieuzasadniony sposób] uzasadnionych interesów podmiotów praw autorskich.

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej

(https://eur-lex.europa.eu/KPP…)

Art. 11

1. Każdy ma prawo do wolności wypowiedzi. Prawo to obejmuje wolność posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu na granice państwowe.

2. Szanuje się wolność i pluralizm mediów.

słowa kluczowe:

własność intelektualna; prawa autorskie; społeczeństwo informacyjne; Dyrektywa 2001/29/WE; cytowanie; pytanie prejudycjalne; pytanie prawne; Spiegel; Spiegel Online; Bundesgerichtshof

autor omówienia:

Valeri Vachev